Neos’lar ve Dionysas’ın Kutsal Arazisi: Teos’tan Helenistik bir Kira Sözleşmesi

Mustafa Adak – Konrad STAUNER   1–25

 

Öz: Teos antik kentinde Dionysos Tapınağı’nın güneybatısında, Helenistik surun önünde 2016 çalışmaları esnasında ele geçen 58 satırlık bir yazıt; Gymnasion’daki neos topluluğunun Demetrios adında bir vatan­daşla bir kutsal arazi (temenos) üzerine yaptıkları kira sözleşmesini içermektedir. Söz konusu arazi olasılıkla vasiyetname yoluyla Dionysas adında bir hayırsever tarafından neos’lara bağışlanmıştır. Yazıt neos’ların bu bağış ve başka iyilikler karşılığında Dionysas’a bir kahraman kültü kurduklarına dair ipucu sunmaktadır. Sözleşme maddelerinden birisi bu topluluğun arazideki belli bir alanı her ilkbaharda üç gün boyunca kullanması ile ilgilidir. Bu üç gün boyunca neos’lar lampadeion’a (olasılıkla bayram için meşalelerin saklandığı bir mekân) giden girişi kullanarak kiraya verdikleri kutsal arazide adı belirtilmeyen bir kahraman (olasılıkla Dionysas) adına adak sunacak, kurban kesecek ve şenlik esnasında kurban etini kendi aralarında paylaşacaklardır. Sözleşmeden kentin gymnasion’unda eğitim gören 20–30 yaşları arasındaki delikanlıların düzenli gelir sahibi olmaları için kendilerine miras yoluyla kalan bir araziyi kiraya çıkarttıkları anlaşılmaktadır. Neos topluluğunun üyeleri daimi olmayıp tersine sürekli değişmelerine rağmen (30 yaşına ulaşan vatandaşlar bu topluluktan ayrılmak zorundaydı) onların bir topluluk olarak emlak sahibi olduklarına ve de hukuki kişilikleriyle hareket ettiklerine dair şimdiye kadar bir veri bulunmamaktaydı. Yazıt neos’ların kendilerine her yıl iki başkan (prostates) seçtiklerini ve bu kişilerin topluluğu kamu kurumlarında temsil ettiklerini de ilk kez belgelemektedir. Kent arşivinde saklanan, daha kapsamlı bir sözleşmenin bazı noktalarını yansıtan metinde ayrıca şimdiye dek belgelenmemiş iki hukuki terim geçmektedir: Bunlardan atmenon yıllık kira bedelini (150 drakhmai), epheurethen ise arazinin kiralanması esnasında açık arttırımda elde edilen ihale bedelini (450 drakhmai) ifade etmek için kullanılmıştır. Kiracı sözleşmede belirtilen koşulları yerine getirdiği süre­ce zaman kısıtlaması olmaksızın (s. 5: εἰς ἀεί, yani ebediyen) araziyi işletme hakkına sahipti. Elimizdeki sözleşme metninde kiracının sorumluluklarına, özellikle arazide bulunan yapıların onarım ve bakım yükümlülüklerine ağırlık verilmiştir. Arazinin konumu (kentte mi yoksa kırsal kesimde mi?), kiracı tarafından hangi amaçla (tarım, atölye vs.) kullanıldığı ve de arazideki çeşitli terimlerle ifade edilen yapıların işlevi gibi hususlar ise, bunlar hakkında hiçbir somut bilgi verilmediği için tamamen muğlak kalmaktadır. Makaleye konu olan sözleşme metninin çevirisi aşağıdaki gibidir:

«Hayırlı uğurlu olsun! Neoslar ve diğer gymnasion kullanıcıları tarafından tayin edilen Hekatonymos oğlu Zenodotos ve Pythodotos oğlu Hekataios, Athenopolis torunu Dionysas oğlu Dionysas’ın kutsal arazisini şu koşullarla kiraya verdiler: [5] Kiracı kira bedeli olarak neoslara süresiz her yıl 150 drakhmai ödeyecektir. (Kiracı) ihale bedelini bir banka aracılığı ile Demetrion ayında Theotimos’un yürütmekte olduğu prytanlık sırasında havale edecektir. Kira başlangıcı Leukatheon ayı ve Hestiaios’un prytanlığı (olacaktır). (Kiracı) ihale bedelini sözleşmede belirtildiği gibi ödemezse, [10] (bu bedelin) iki katını, ek ceza olarak da her geciken gün için iki drakhmai ödeyecektir. Kiracı yukarıda belirtilen (araziyi) sözleşmenin yürürlüğe girmesiyle birlikte teslim alacaktır. Kiracı kutsal araziyi ve beraberinde kiraladığı konutu teslim aldıktan sonra [15] kendisine emanet edilen sınır taşlarını koruyacak ve devraldığı yapılarda – değişiklik yapma ihtiyacı duymuyor ise – gereken onarımları şimdiki durumdan daha kötü yapmama şartıyla gerçekleştirecektir. Kendisi ayrıca kutsal arazide gerekli olan onarımları yapacak ve orada yıkılan her şeyi altı ay içinde tamir ederek mal sahiplerine gösterecektir; aksi takdirde [20] onarımı ve yenilemesi yapılmayanlar için ceza bedeli olarak 500 drakhmai ödeyecektir. (Kiracı) ayrıca neosların tayin ettikleri başkanların ilkbaharda kutsal arazide üç gün boyunca bir arada olmak, kahramana adak sunmak ve [25] adak etlerini paylaştırmak amacıyla lampadeiona giden girişten kutsal araziye girmelerine engel olmayacaktır. Onları engellemesi durumunda her bir engelleme için ceza bedeli olarak 30 drakhmai ödeyecektir. Kiracı her yıl kira bedelini yukarıda bahsi geçen başkanlara teslim edecektir, ilk yılda en geç Anthesterion ayında Theotimos’in prytanlığı sırasında, müteakip yıllarda da aynı şekilde. Eğer [30] ödemeyi yapmazsa, iki katını borçlu olacaktır ve ceza olarak iki kat tutarı ödeyene dek her gün iki drakhmai verecektir, ayrıca kutsal araziye ve beraberinde kiraladığı (binalara) girme hakkını kaybedecektir. Kutsal arazideki yapılarda veya başka (nesnelerde) bir şey bozulduğunda kiracı bunları bir yıl içinde tekrar onaracaktır. Kendisi konutta ihtiyaç duyulan onarımı yerine getirmezse [35] ya da bozulanları sözleşmede öngörüldüğü gibi yenilemezse, 500 drakhmai borçlu olacaktır ve kutsal arazi ile beraberinde kiraladığı (binalara) giriş hakkını kaybedecektir; kendisi ayrıca ceza miktarının ödenmesine ya da toplanmasına dek ek ceza olarak her gün için iki drakhmai ödeyecektir ve neosların (araziyi) başka birisine kiralama hakkı olacaktır. Yüzde bir vergisini ve [40] kentin talep etmesi durumunda başka vergileri, ayrıca tellal Antiphanes’e üç, sözleşmeyi hazırlayan yazmana ise beş drakhmai’ı kiracı ödeyecektir; bu harcamaların hiç biri kira bedeline sayılmayacaktır. Kiracı ayrıca Dionysos kutsal alanında bir kaide; üzerinde [45] belirgin ve mal sahiplerinin beğeneceği harflerle yazılmış sözleşmenin bulunduğu bir steli Leukatheon ayından itibaren Hestiaios’un prytanlığı sırasında bir yıl süre içerisinde dikecektir. Aksi takdirde mal sahipleri steli ve yazıtı ihaleye verme ve de oluşan masrafları kiracıdan iki kat olarak alma hakkına sahip olacaklar. (Kiracı) sözleşmeyi ihaleyi aldığı ya da bir sonraki günde yürürlüğe koymazsa, [50] (araziyi) yeniden kiraya çıkartacağız ve bu durumda ihale bedeli daha düşük olacak olursa, kendisi mal sahiplerine (farkın) on katını borçlu olacaktır. Hestiaios’un prytanlığı sırasında Heraion ayında kirayı Dionysios torunu Apollonios oğlu Dionysios yıllık kira bedeli olarak 150 drakhmai, ihale bedeli olarak ise 450 drakhmai ödemek koşuluyla üstlendi; kefil olarak ise [55] sözleşmede belirtilen tüm miktarlar için Ainetides oğlu Nym­pho­lokhos’u tayin etti. Şahitler: Timoukhoslar arasından Aristagoras oğlu Metras, Zobios oğlu Simos, Menemakhos oğlu Sotas; diğer (vatandaşların) arasından ise Leophanes oğlu Apollodoros, Philisteis oğlu Aristomenes; Dionysios oğlu Kharmos».

Anahtar Kelimeler: Teos; Neoslar; Gymnasion; Kira sözleşmesi; Kutsal arazi (temenos); Heros; Lampadeion; Dionysas; Timoukhoslar.

 

Kaynakça

Adak – Kadıoğlu 2017

M. Adak – M. Kadıoğlu, Die Steinbrüche von Teos und «Marmor Luculleum», Philia 3, 2017, 1–43.

Ameling 2007

W. Ameling, Wohltäter im hellenistischen Gymnasion, in: Kah – Scholz 2007, 129–161.

Aneziri 2003

S. Aneziri, Die Vereine der dionysischen Techniten im Kontext der hellenistischen Gesellschaft. Untersuchungen zur Geschichte, Organisation und Wirkung der hellenistischen Technitenvereine, Stuttgart 2003.

Aneziri – Damaskos 2007

S. Aneziri – D. Damaskos, Städtische Kulte im hellenistischen Gymnasion, in: Kah – Scholz 2007, 247–271.

Behrend 1970

D. Behrend, Attische Pachturkunden. Ein Beitrag zur Beschreibung der μίσθωσις nach den griechischen Inschriften, München 1970 (Vestigia 12).

Boulay 2013

Th. Boulay, Les «groupes de reference» au sein du corps civique de Téos, in: Fröhlich – Hamon 2013, 251–275.

Camia 2011

F. Camia, Spending on the agones. The financing of festivals in the cities of Roman Greece, Tyche 26, 2011, 41–76.

Cassayre 2010

A. Cassayre, La justice sur les pierres. Recueil d’inscriptions à caractère juridique des cités grecques à l’époque hellénistique, Rennes 2010.

Catling – Kanavou 2007

R. W. V. Catling – N. Kanavou, Dionysikles Son of Posideos from Teos, ZPE 163, 2007, 118–120.

Chankowski 2010

A. S. Chankowski, L’Éphébie hellénistique. Étude d’une institution civique dans les cités grecques des îles de la mer Égée et de l’Asie Mineure, Paris 2010.

Chankowski 2018

A. S. Chankowski, Torch Races in the Hellenistic World: the influence of an Athenian institution?, JES 1, 2018, 55–75.

Chiricat 2005

É. Chiricat, Funérailles publiques et enterrement au gymnase à l’époque hellénistique, in P. Fröhlich – C. Müller (Hgg.), Citoyenneté et participation à la basse époque hellénistique. Actes de la table ronde 22 et 23 mai 2004, Genf 2005, 207–223.

Curty 2015

O. Curty, Gymnasiarchika: Recueil et analyse des inscriptions de l’époque hellénistique en l’honneur des gymnasiarques, Paris 2015.

D’Amore 2007

L. D’Amore, Ginnasio e difesa civica nelle poleis d’Asia Minore (IV–I sec.a.C.), REA 109, 2007, 147–173.

Davesne 1987

A. Davesne, Numismatique et archéologie: Le temple de Dionysos à Téos, Revue numismatique 29, 1987, 15–20.

Demangel – Laumonier 1922

R. Demangel – A. Laumonier, Inscriptions d’Ionie, BCH 46, 1922, 307–355.

Dignas 2002

B. Dignas, Economy of the Sacred in Hellenistic and Roman Asia Minor, Oxford 2002.

DMAGR II

R. Ginouvès (Hg.), Dictionnaire méthodique de l’architecture grecque et romaine, Bd. II: Éléments constructifs: supports, couvertures, aménagements intérieurs, Rom 1992.

Dreyer 2007

B. Dreyer, Die Neoi im hellenistischen Gymnasion, in: Kah – Scholz 2007, 211–236.

Eilers 2002

C. Eilers, Roman Patrons of Greek Cities, Oxford 2002.

Ekroth 2002

G. Ekroth, The Sacrificial Rituals of Greek Hero-Cults in the Archaic to the Early Hellenistic Periods, Liège 2002 (Kernos Suppl. 12).

Enos – Peterman 2014

R. L. Enos – T. S. Peterman, Writing Instruction for the «Young Ladies» of Teos: A Note on Women and Literacy in Antiquity, Rhetoric Review 33, 2014, 1–20.

Forbes 1933

C. A. Forbes, Neoi. A Contribution to the Study of Greek Associations, Middletown, Connecticut 1933.

Fröhlich 2013

P. Fröhlich, Les groupes du gymnase d’Iasos et les presbytéroi dans les cités à l’époque hellénistique, in: Fröhlich – Hamon 2013, 59–111.

Fröhlich – Hamon 2013

P. Fröhlich – P. Hamon (Hgg.), Groupes et associations dans les cités grecques (IIIe siècle av. J.-C.–IIe siècle apr. J.-C.). Actes de la table ronde de Paris 19–20 juin 2009, Genf 2013.

Graf 1985

F. Graf, Nordionische Kulte. Religionsgeschichtliche und epigraphische Un­tersuchungen zu den Kulten von Chios, Erythrai, Klazomenai und Pho­kaia, Rom 1985.

Gauthier 1982

Ph. Gauthier, Notes sur trois décrets honorant des citoyens bienfaiteurs, RPh 56, 1981, 215–231.

Gauthier 1996

Ph. Gauthier, Bienfaiteurs du gymnase au Létôon de Xanthos, REG 109, 1996, 1–34.

Gauthier 2005

Ph. Gauthier, Un gymnasiarque honoré à Colophon, Chiron 35, 2005, 101–112.

Gauthier – Hatzopoulos 1993

Ph. Gauthier – M. B. Hatzopoulos, La loi gymnasiarchique de Beroia, Athen 1993 (Meletemata 16).

Gottlieb 1967

G. Gottlieb, Timuchen. Ein Beitrag zum griechischen Staatsrecht, Heidelberg 1967.

Groß-Albenhausen 2007

K. Groß-Albenhausen, Bedeutung und Funktion der Gymnasien für die Hellenisierung des Ostens, in: Kah – Scholz 2007, 314–322.

Hallof 1990

K. Hallof, Der Verkauf konfiszierten Vermögens vor den Poleten in Athen, Klio 72.2, 1990, 402–426.

Hamon 2012

P. Hamon, Gleichheit, Ungleichheit und Euergetismus: Die isotes in den kleinasiatischen Poleis der hellenistischen Zeit, in: Chr. Mann – P. Scholz (Hgg.), Demokratie im Hellenismus? Von der Herrschaft des Volkes zur Herrschaft der Honoratioren?, Mainz 2012, 56–73.

Herrmann 1965

P. Herrmann, Antiochos der Grosse und Teos, Anadolu/Anatolia 9, 1965, 22–160.

Herrmann 1979

P. Herrmann, Die Stadt Temnos und ihre auswärtigen Beziehungen in hellenistischer Zeit, Ist. Mitt. 29, 1979, 239–271.

Horster 2004

M. Horster, Landbesitz griechischer Heiligtümer in archaischer und klassischer Zeit, Berlin 2004.

Jones 1987

N. F. Jones, Public Organization in Ancient Greece: A Documentary Study, Philadelphia 1987.

Jüthner 1968

J. Jüthner, Die athletische Leibesübungen der Griechen, Band II. Einzelne Sportarten, Wien 1968.

Kah 2007

D. Kah, Militärische Ausbildung im hellenistischen Gymnasium, in: Kah – Scholz 2007, 47–90.

Kah – Scholz 2007

D. Kah – P. Scholz (Hgg.), Das hellenistische Gymnasion, Berlin 22007.

Kallintzi – Veligianni 1996

D. Kallintzi – Chr. Veligianni, Eine neue Weihinschrift aus Abdera, AHB 10.2, 1996, 51–65.

Kennell 2013

N. M. Kennell, Who Were the Neoi?, in: P. Martzavou – N. Papazarkadas, Epigraphical Approaches to the Post-Classical Polis. Fourth Century BC to Second Century AD, Oxford 2013, 217–232.

Kobes 2007

J. Kobes, Teilnahmeklauseln beim Zugang zum Gymnasion, in: D. Kah – P. Scholz (Hgg.), Das hellenistische Gymnasion, Berlin 22007, 237–245.

Koerner 1993

R. Koerner, Inschriftliche Gesetzestexte der frühen griechischen Poleis. Aus dem Nachlass hrsg. von K. Hallof, Köln – Wien 1993.

Lambert 1997

S. D. Lambert, Rationes Centesimarum. Sales of Public Land in Lykourgan Athens, Amsterdam 1997.

Laum 1964

B. Laum, Stiftungen in der griechischen und römischen Antike. Ein Beitrag zur antiken Kulturgeschichte, Aalen 1964 (ND).

Le Bas – Waddington

Ph. Le Bas – W. H. Waddington, Inscriptions grecques et latines. Recueillies en Asie Mineure, I–II, Paris 1870 (ND Hildesheim – New York 1972).

Le Guen 2007

B. Le Guen, Kraton, Son of Zotichos: Artists’ Associations and Monarchic Power in the Hellenistic Period, in: P. Wilson (Hg.), The Greek Theatre and Festivals. Documentary studies, Oxford 2007, 246–278.

Liebeschuetz 1972

J. H. W. G. Liebeschuetz, Antioch. City and Imperial Administration in the Later Roman Empire, Oxford 1972.

McCabe

D. F. McCabe – M. A. Plunkett, Teos Inscriptions. Texts and List, Princeton 1985.

Ma 1999

J. Ma, Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor, Oxford 1999.

Ma 2007

J. Ma, A horse from Teos: Epigraphical notes on the Ionian-Hellespontine Association of Dionysiac artists, in: P. Wilson (Hg.), The Greek Theatre and Festivals. Documentary Studies, Oxford 2007, 215–245.

Mango 2007

E. Mango, Bankette im hellenistischen Gymnasion, in: Kah – Scholz 2007, 273–311.

Marek 1997

C. Marek, Teos und Abdera nach dem dritten makedonischen Krieg. Eine neue Ehreninschrift für den Demos von Teos, Tyche 12, 1997, 169–177.

Meier 2012

L. Meier, Die Finanzierung öffentlicher Bauten in der hellenistischen Polis, Berlin 2012.

Meier 2017

L. Meier, Der sogenannte Piratenüberfall auf Teos und die Diadochen: Eine Neuedition der Inschrift SEG 44, 949, Chiron 47, 2017, 115–188.

Miller 2004

S. G. Miller, Ancient Greek Athletics, New Haven – London 2004.

Nicolai 1987

R. Nicolai, Le biblioteche dei ginnasi, Nuovi Annali della Scuola Speciale per Archivisti e Bibliotecari 1, 1987, 17–48.

Nilsson 1950

M. P. Nilsson, Geschichte der griechischen Religion, Bd. 2: Die hellenistische und römische Zeit, München 1950.

Pape³

W. Pape, Handwörterbuch der griechischen Sprache in vier Bänden, 3. Aufl. bearb. v. M. Sengebusch, Braunschweig 1880.

Passow5

F. Passow, Handwörterbuch der griechischen Sprache, 5. Aufl., neu bearb. v. Chr. Fr. Rost u.a., Leipzig 1841–1857 (ND Darmstadt 2008).

Pernin 2014

I. Pernin, Les baux ruraux en Grèce ancienne. Corpus épigraphique et étude, Lyon 2014.

Rigsby 1996

K. Rigsby, Asylia: Territorial Inviolability in the Hellenistic World, Berkeley – London 1996.

SNG Cop. Ionia

Sylloge Nummorum Graecorum. The Royal Collection of Coins and Medals, Danish National Museum. Ionia, Copenhagen 1946.

Şahin 1994

S. Şahin, Piratenüberfall auf Teos. Volksbeschluß über die Finanzierung der Erpressungsgelder, EA 23, 1994, 1–40.

Scholz 2007

P. Scholz, Elementarunterricht und intellektuelle Bildung im hellenistischen Gymnasion, in: Kah – Scholz 2007, 103–128.

Schuler 2007

C. Schuler, Die Gymnasiarchie in hellenistischer Zeit, in: Kah – Scholz 2007, 163–191.

Sokolowski 1955

F. Sokolowski, Lois sacrées de l’Asie Mineure, Paris 1955.

Strang 2007

J. R. Strang, The City of Dionysos: A Social and Historical Study of the Ionian City of Teos, Ann Arbor 2007 (Diss.).

Trümpy 1997

C. Trümpy, Untersuchungen zu den altgriechischen Monatsnamen und Monatsfolgen, Heidelberg 1997.

van Bremen 2013

R. van Bremen, Neoi in Hellenistic cities: age class, institution, association?, in: Fröhlich – Hamon 2013, 31–58.

Vössing 2004

K. Vössing, Koedukation und öffentliche Kommunikation – warum Mädchen vom höheren Schulunterricht Roms ausgeschlossen waren, Klio 86, 2004, 126–140.

Wiemer 2003

H.-U. Wiemer, Käufliche Priestertümer im hellenistischen Kos, Chiron 33, 2003, 263–310.